SPOŁECZNE UWARUNKOWANIA RÓŻNYCH TYPÓW NAUK

Dla różnych rodzajów wiedzy naukowej, wyróżnianych z uwagi na’ przedmiot obserwacji i poszukiwań badawczych, różny jest, jak można sądzić, charakter zależności strukturalnych cech i wyników poznania nau­kowego od klasowo-warstwowej struktury społeczeństwa. Socjologia wie­dzy musi z tego powodu różnicować sposoby i procedury odkrywania i ujawniania społecznej natury wiedzy naukowej. Bez uwzględnienia tych okoliczności nie można prawidłowo rozumieć i stosować w praktyce mark- sowskiej teorii klasowej natury nauki. Nie we wszystkich zatem naukach czy grupach nauk socjolog wiedzy ma jednakowe możliwości zidentyfi­kowania społecznych zróżnicowań występujących w samych strukturach teoretyczno-poznawczych zawartych w pracach autorów, zajmujących się tą czy inną dyscypliną naukową. Zgodzić się wypada z Mannheimem w sprawie trudności, z jakimi spo­tkałby się socjolog, gdyby chciał wykazać owo społeczne zróżnicowanie struktur teoretyczno-poznawczych w obrębie nauk analitycznych.

SŁUSZNY POGLĄD

Słuszny jest więc pogląd, że demokracja socjalistyczna rozwija się poprzez praktykę życia politycznego, tj. jak najszerszy udział społeczeństwa w sprawowaniu wła­dzy, między innymi poprzez różne formy samorządu. Rozwój demokracji socjalistycznej jest zarówno konsekwencją określonego poziomu świa­domości politycznej społeczeństwa, jak i konieczną przesłanką dalszego jej pogłębiania; jest również istotną przesłanką prawidłowego kształtowania stosunków politycznych pomiędzy społeczeństwem a władzą. Nie­docenianie roli demokracji socjalistycznej w kształtowaniu świadomości politycznej społeczeństwa, w wyrabianiu w nim prosocjalistycznych pos­taw politycznych, prowadzi najczęściej do powstawania sprzeczności i konfliktów w stosunkach pomiędzy rządzonymi a rządzącymi. W tej właśnie sprzeczności należy wiedzieć jedną z głównych przyczyn kolej­nych kryzysów politycznych w Polsce Ludowej.

ŚWIADOMOŚĆ SPOŁECZEŃSTWA

W świadomości społeczeństwa funkcjonuje więc postulat stałego dos­konalenia modelu ustrojowego; zgodności stosunków produkcji z siłami wytwórczymi; wzajemnego dostosowywania się poziomu istniejących sto­sunków politycznych (w relacji: państwo — obywatel) do poziomu świa­domości politycznej coraz bardziej wykształconego społeczeństwa, zwłasz­cza klasy robotniczej. Osiągnięty bowiem przez nią poziom świadomości politycznej i kultury politycznej czyni z niej obecnie autentycznego współgospodarza kraju i partnera konsultatywnego władzy; aspiracje kla­sy robotniczej do współrządzenia krajem idą w parze ze świadomością odpowiedzialności, jaką ponosi ona za losy teraźniejsze i przyszłe narodu i państwa.Rozwój demokracji socjalistycznej wynika tedy z samej istoty socjaliz­mu jako ustroju sprawiedliwości społecznej. Socjalizm jest synonimem ludowładztwa, które polega na bezpośrednim lub pośrednim uczestnict­wie obywateli w kierowaniu i zarządzaniu całokształtem życia społeczno- -gospodarczego zarówno w mikro, jak i w makroskali.

KIEROWANIE I ZARZĄDZANIE

W systemie kierowania i zarządzania gospo­darką instrumenty ekonomiczne, wynikające z towarowego charakteru gospodarki socjalistycznej, były wypierane i ograniczane nakazami i za­kazami administracyjnymi; zmniejszało to zakres samodzielności gospo­darczej przedsiębiorstw i ich odpowiedzialności, sprzyjało marnotrawstwu środków produkcji, a w jeszcze większym stopniu kwalifikacji ludzkich. Nieadekwatność tedy form mechanizmu funkcjonowania władzy do osiągniętego przez społeczeństwo poziomu świadomości i kultury politycz­nej była główną przyczyną stałego — zwłaszcza po 1976 roku — spadku efektywności potencjału społeczno-ekonomicznego kraju; wzrostu społecz­nych kosztów produkcji i spadku realnych dochodów ludności; frustracji i niezadowolenia społeczeństwa, a zwłaszcza klasy robotniczej z powodu pogłębiania się nierównowagi rynkowej i inflacji, co w konsekwencji po­wodowało narastanie kryzysu zaufania do władzy ujawnionego z całą siłą w dramatycznych dniach sierpnia 1980 roku.

KRYTYKA UJEMNYCH ZJAWISK

Krytyce ujemnych zjawisk społecznych towarzyszy — jako wyraz osiągniętego wykształcenia i wiedzy politycznej — silna presja ze strony społeczeństwa w kierunku stałego pogłębiania demokracji socjalistycznej i zapewnienia obywatelom skuteczniejszej kontroli nad aparatem władzy, między innymi poprzez coraz szerszą partycypację w podejmowaniu de­cyzji politycznych. Tymczasem w praktyce życia politycznego, zwłaszcza w drugiej połowie lat siedemdziesiątych; wzrostowi świadomości i dojrza­łości politycznej społeczeństwa nie towarzyszyły odpowiednie zmiany w systemie funkcjonowania władzy, zwłaszcza w mechanizmie kierowa­nia i zarządzania gospodarką narodową. Olbrzymi potencjał społeczno-eko- nomiczny kraju stawał się coraz mniej efektywny. Niewiara w kompeten­cje polityczne i merytoryczno-zawodowe społeczeństwa, które właśnie dzięki socjalizmowi zyskało niespotykane w przeszłości warunki samorea­lizacji i rozwoju świadomości politycznej, szła w parze z coraz większą centralizacją decyzji, ograniczaniem zakresu działania różnych form samorządu społecznego, zwłaszcza robotniczego (w wielu przedsiębiorstwach zlikwidowanego) i wiejskiego, co w praktyce oznaczało ograniczanie de­mokracji socjalistycznej.

POSTAWY POLITYCZNE

Postawy polityczne większości polskiego społeczeństwa nacechowane są poczuciem odpowie­dzialności i realizmu politycznego; składają się na to zarówno nauki wy­ciągnięte z doświadczeń przeszłości, jak i współczesności.Dojrzałość polityczna społeczeństwa, związana z jego wykształceniem oraz nabytą wiedzą ogólną i polityczną, idzie w parze ze wzrostem jego wymagań wobec aparatu władzy — jego kultury politycznej, sprawności funkcjonowania i kompetencji, stylu działania politycznego itd. Współ­czesne społeczeństwo polskie żywo reaguje na wszelkie nieprawidłowości występujące w praktyce życia politycznego; na deformacje w funkcjo­nowaniu władzy oraz respektowanie przez nią norm prawa w tym stop­niu, w jakim sama domaga się tego od obywateli; niezgodność praktyki życia politycznego z modelem normatywnym socjalizmu jako ustroju sprawiedliwości społecznej.

DUŻA DOJRZAŁOŚĆ I ROZWAGA

Na tej podstawie można z przekonaniem wysunąć tezę, iż w Polsce Ludowej wraz z wykształceniem społeczeństwa wzrósł jego poziom wie­dzy ogólnej i politycznej — czynników warunkujących poziom świado­mości i kompetencji politycznej.Jednocześnie, na podstawie badań empirycznych przeprowadzonych w drugiej połowie lat siedemdziesiątych w wielkich zakładach przemysło­wych Poznania i Wielkopolski oraz analizy treści listów pisanych przez obywateli do wojewódzkiej instancji partyjnej w Poznaniu u, można wy­sunąć drugą tezę, a mianowicie, iż poziom świadomości politycznej współ­czesnych Polaków jest znacznie zróżnicowany w odniesieniu do poszcze­gólnych warstw i grup społeczno-zawodowych. Na tle ogółu społeczeń­stwa wyróżniają się obecnie — jako najbardziej zaangażowane i pro- socjalistyczne — postawy polityczne inteligencji techniczno-ekonomicz­nej, związanej ze sferą produkcji materialnej oraz wielko-przemysłowych robotników, legitymujących się przeważnie wykształceniem ponadpodsta­wowym.

WYSUNIĘTA TEZA

Na tej podstawie można z przekonaniem wysunąć tezę, iż w Polsce Ludowej wraz z wykształceniem społeczeństwa wzrósł jego poziom wie­dzy ogólnej i politycznej — czynników warunkujących poziom świado­mości i kompetencji politycznej.Jednocześnie, na podstawie badań empirycznych przeprowadzonych w drugiej połowie lat siedemdziesiątych w wielkich zakładach przemysło­wych Poznania i Wielkopolski oraz analizy treści listów pisanych przez obywateli do wojewódzkiej instancji partyjnej w Poznaniu u, można wy­sunąć drugą tezę, a mianowicie, iż poziom świadomości politycznej współ­czesnych Polaków jest znacznie zróżnicowany w odniesieniu do poszcze­gólnych warstw i grup społeczno-zawodowych. Na tle ogółu społeczeń­stwa wyróżniają się obecnie — jako najbardziej zaangażowane i pro- socjalistyczne — postawy polityczne inteligencji techniczno-ekonomicz­nej, związanej ze sferą produkcji materialnej oraz wielko-przemysłowych robotników, legitymujących się przeważnie wykształceniem ponadpodsta­wowym.

WYKSZTAŁCENIE A DEMOKRACJA SOCJALISTYCZNA

Dodać należy, że nasz system oświaty i kształcenia od początku nastawiony był — obok kształcenia kadr dla gospodarki i kultury naro­dowej — także w dużym stopniu na podniesienie ogólnego poziomu kul- turowo-cywilizacyjnego społeczeństwa, zwłaszcza robotników i chłopów. Chodziło — zwłaszcza w pierwszych latach powojennych — o likwidację odziedziczonego po kapitalizmie analfabetyzmu, upowszechnienie czytel­nictwa, wyrobienie nawyków obcowania z książką, a poprzez nią z sze­roko rozumianą kulturą. Bilans naszych dokonań w tej dziedzinie jest dodatni. W wyniku re­wolucji oświatowej wzrosło wykształcenie polskiego społeczeństwa, pod­niósł się poziom jego wiedzy ogólnej i zawodowej; wzrósł również po­ziom jego wiedzy politycznej. Przeważająca większość współczesnych Po­laków wykazuje duże zainteresowanie polityką, a także dobrą znajomość faktów i wydarzeń politycznych występujących w kraju i za granicą; ro­zumie coraz lepiej złożoność mechanizmów polityki wewnętrznej i rea­liów stosunków międzynarodowych.

PROPAGANDA SUKCESÓW

Przykła­dem tego może być propaganda sukcesów z lat siedemdziesiątych, która wywarła ujemny wpływ na świadomość polityczną zarówno rządzonych, jak i rządzących. W Polsce Ludowej w wyniku demokratyzacji systemu oświaty i na­uki, powszechnej dostępności młodzieży i dorosłych do różnych typów i poziomów szkolnictwa zawodowego, ogólnokształcącego i wyższego aka­demickiego, wzrosło ogólne wykształcenie społeczeństwa. Prawie dzie­sięciokrotnie wzrosła liczba osób z wykształceniem wyższym. Zasadnicze zmiany nastąpiły w wykształceniu klasy robotniczej. Obecnie w wiel­kich zakładach przemysłowych więcej niż połowa robotników posiada wykształcenie ponadpodstawowe; spotyka się też coraz więcej robotni­ków z wykształceniem średnim ogólnym i zawodowym, a nawet wyż­szym.

« Older Entries Recent Entries »